O champiñón do Gnomo

2003-02-11T11:46:00.000-08:00

Dereito de opinar

Estar en contra do terrorismo, ou absolutamente desconforme coa actitude do Partido Nacionalista Vasco respecto da xestión de Euskadi, non significa, nin moito menos, comungar co ‘varre-la rúa’ de Aznar ou co seu dedo índice sobre o atril cando lanza os retos do Goberno cara a quen se mova fóra do
respecto ás persoas e á convivencia. É, simplemente, pretender que a realidade, os feitos e as actitudes se valoren directamente, sen os someter ó coeficiente corrector de intereses, consignas ou, mesmo, ideais; é intentar que a morte, o lategazo que supón nun corpo o paso dun proxectil de chumbo, se entenda exactamente coma o que é, sen o converter en instrumento alleo, para configurar verbalmente unha situación da que non somos responsables.

A violencia e maila morte xeran un clima de medo, no que as persoas, os individuos, adoptan actitudes espontaneamente contemporizadoras, ou de fuxida, ou de adaptación dos propios criterios non ó razoable, senón á supervivencia, nunha situación excepcional. Os cidadáns empezan a coidar que coidan aquilo que lles afasta o cáliz da ameaza, todo o que desvía a mirada inquisidora cara a outros, quizabes non equivocados, mais si aliñados cabo de individuos ou partidos contrarios á liberdade dos pobos ou das ideas, cara a quen manifiesta que un morto é un morto, e que esa situación se alcanza por unha ferida terrible, na que non entran nin a autodeterminación, nin a opresión dunha sociedade amordazada, nin nada parecido. A supervivencia conduce ás mans lavadas, a se saber fóra dun e do outro bando, a ser simple espectador da man que aperta o gatillo e do corpo que cae ó pavimento para sempre.

É tal o grao de manipulación que alcanzamos, que xa mesmo a morte entrou no circuíto como algo natural. A proporción, a mesura, desapareceron, porque estes feitos, nos que interveñen persoas con conciencia absoluta de asasinas, acadan peso abondo como para marcar dinámicas colectivas, nas que se procuran algúns beneficios secundarios, sen importar xa o clima e o modelo de diálogo que se acepta. Saír a berrar á rúa en Euskadi, sexa o que sexa, non é o mesmo ca en calquera outro lugar onde non se coñeza o nome dun veciño, dun familiar ou dun amigo que caeu por non estar de acordo. Ninguén pode afirmar que unha manifestación, en prol ou en contra, conta exactamente cos elementos de limpeza que a convertan en indicador obxectivo de acordo ou desacordo, senón que sempre haberá unha Parabellum no pensamento dos que acoden e dos que quedan, ou un incendio, ou a imaxe dos actos vandálicos contra os seus bens ou os seus medios de vida.

Do outro lado da lei e da cordura, na parte onde os individuos xustifican a súa vida e a súa autoestima cun poder derivado da ausencia de escrúpulos e de sensibilidade, os cadáveres convértense en cuantificadores do éxito. Xa non importa que as persoas concretas representen ou non un obstáculo para acada-los obxectivos que se din defender, senón que pasan a ser meras mercadorías no saldo da coacción, cun balance exclusivamente de dor, que é o que está a funcionar como mordaza da palabra e da acción libres. Matar convértese en fonte de dominio; o crime, coma sempre, establece a capacidade de dobregar, e aí xa non importa o rendemento directo –e tamén miserable– que se poida obter pola eliminación dun inimigo, senón que a vida humana en si mesma se converte nunha especie de materia utilizable para se sentir tamén parte da historia dun pobo. O terrorista mata para se sentir a si mesmo, para comproba-la súa capacidade de intervención e de conmoción, coa que se considera conforme, sen atender en absoluto a establecer ningún esquema sólido de pensamento.

O xogo complétase, sen embargo, con outras achegas: os límites do xuízo saltan cando se equiparan magnitudes heteroxéneas, como son a filosofía política, o entendemento do poder outorgado polas institucións, coa rebeldía exercida a través de actos criminais. O presidente do Goberno español pode apoiar servilmente unha guerra difícil de aceptar desde o punto de vista moral, mais iso non significa que ningunha conciencia limpa teña dereito non a executar calquera cidadán como repulsa, senón a entender, cando se comete o asasinato, que houbo unha situación na que se pode interpretar como lóxico. Nesa circunstancia, a persoa e o seu cadáver convértense en simples fardos, en reses, en materia, e non só para o asasino, senón para tódolos que establecen un xuízo conxunto, sen reparar nos mecanismos de control que actúan en cada caso.

Para min, os gobernos que houbo no estado español desde 1982 foron, desde o punto de vista do crecemento e da maduración da sociedade, moi deficientes. Coido que moi raramente se preocuparon de lle fornecer unha cota de responsabilidade á masa social que gobernan, nin permitiron tampouco rachar coa conciencia infantil de reclamación de dereitos, na que basean as campañas, as súas accións e as súas transgresións; sen embargo, cando analizo os elementos de oposición, coas súas proclamas e os seus presuntos principios filosóficos, non me apetece comungar con rodas de muíño. Non quero cargarlle a un goberno ríxido e temoroso de ofrece-la verdade o feito de que un suxeito saia unha mañá disposto a acabar coa vida de ninguén; non quero xustificar co teatro que se monta cada vez que hai un crime o propio crime, nin moito menos abandonarme á consideración de que nin os uns nin os outros teñen que ver comigo. Négome a acepta-lo chalaneo fúnebre, o sangue como pretexto, a idea de que non chegou aínda a min, e podo, xa que logo, permitirme o luxo de xulgar sen senti-la bala no meu propio corpo, e desde esa postura esixo que se xulgue cada asunto no seu lugar, que se valore, que se aprobe ou se condene sen apelar a circunstancias complementarias que para nada afectan a natureza dos feitos. Se un mata, outro rouba e outro engana, o primeiro é un asasino; o segundo, un ladrón, e o terceiro, un embusteiro, independentemente de que completen o círculo entre eles.

Repúgnanme os métodos do terrorismo, e máis aínda cando se asocian con todo o descaro a ideais de liberdade fraudulentos; dáme noxo a manipulación informativa e o feito de cubrir cun problema o conxunto dunha xestión de goberno, e paréceme indignante que alguén colla abeiro na barreira para repartir culpas e recoller réditos, cifrando tódolos obstáculos e torpezas no exterior. Nin a xestión de Euskadi ocupa un lugar insignificante ante as reivindicacións soberanistas, nin a consecución da soberanía pasa por que outros entendan a división territorial dun xeito distinto. Se se confunde todo, nin a xestión existe, nin a soberanía ten sentido para ninguén, nin os asasinos deixan de matar. É un problema de análise honrada, na que cada tema precisa a súa solución, sen inventar escusas.

Carlos Arias
33.840.384-R

2003-02-06T15:20:00.000-08:00

O cálculo no xadrez

O ánimo co que adoita afrontar unha partida o xogador de xadrez, especialmente se a súa forza é discreta, está asociado a un desexo de coñecer cada movemento desde antes de comezar. O soño é que non haxa sorpresas, que se xogue a partida prevista e que, na análise final, poida demostrar que todo fora controlado desde un principio, de xeito que nada do que a outra persoa leva dentro –agás o recoñecemento de inferioridade– entre a formar parte do acervo do xogador ou da xogadora. É un afán de aniquilación, de esgota-lo diálogo lúdico antes de que se inicie, antes de que haxa un auténtico intercambio, de resultado incerto.

Este desexo –no que, caso de se consumar, o primeiro que desaparecería sería o pracer– encobre un medo profundo a que suceda exactamente o contrario: que o coñecemento alleo impida a diversión propia; que a capacidade da persoa que vai aparecer en fronte deixe sen sentido calquera esforzo por entrar no combate intelectual, ou, mellor, no entendemento da partida. O xadrecista, mentres quere pensar que a súa meta é a victoria da forma máis segura posible, agocha dentro de si un sentimento de impotencia ante o descoñecido, ante a partida que aínda non se creou, e na que vai depositar, como parte da súa contribución, os temores e os devezos que, por un mecanismo non consciente, uniu ó seu sistema de configura-lo pensamento ante o reto que, para el, constitúe o xadrez.

Non deixa de ser interesante comprobar que, por un punto nun campionato de transcendencia moi limitada, pola idea de que algo lle poida ser arrebatado, o xadrecista sacrifica con moitísima frecuencia o sentido lúdico de algo que, se non o apaixona, si que, polo menos, lle causa algún tipo de fascinación. A ansia transfórmase nun desexo de que todo conclúa, de que haxa, nun momento dado, un cálculo ó que asirse para saír con aire da partida, antes de que sexa o contrario o que descubra o camiño, posto que soamente un pode acada-lo obxectivo de se presentar ante si mismo como vencedor. O xadrecista manexa as súas pezas non cara a unha comprensión, senón cara a unha porta de saída, que o leve lonxe do fracaso que se move nos límites desmesurados onde non chega a súa modesta capacidade de cálculo.

O problema consiste en ter que persegui-la cenoria da vaidade para atopa-lo pracer lúdico. O afán por descubrir algo, por se atopar co inesperado, por ver, sobre todo, cómo o entendemento de ámbolos antagonistas produce harmonía queda sepultado por unha cifra plasmada nunha clasificación que, sexa a que sexa, tampouco ten maior transcendencia. O xadrecista, máis ca en experimenta-la calidade do seu xogo, procura contrastala, traducila en valores, que nunca representan nin a súa ilusión ante o inesperado, nin tampouco o que marchou, arrastrado por un afán innecesario. A comparación, a imaxe externa, superpóñense ó interior, ó rapaz entusiasmado que se inclina por ese xogo. A mirada posta na mirada allea leva as pezas do taboleiro a un sistema de espellos no que é moi difícil atopa-lo camiño axeitado. O medo imponse e desaparece a beleza.

A vida constrúese da interacción cos máis, co medio, con todo. Os nosos pais deprendéronnos, como llo deprenderon a eles, que debemos obter un resultado concreto de cada un dos nosos actos, e aló nos botamos. Por lograrmos un lugar confortable, controlado, no futuro, cedémo-lo noso amor polo presente, do mesmo xeito que para nos ocultarmos ante nós mesmos un pasado que vemos como imperfecto. Perseguímo-lo cálculo, e o cálculo escapounos. É ese o destino que construímos, sempre na procura da nada.

Carlos Arias
33.840.384-R

Imaxe: Óleo de Irene Cerrón

2003-01-30T16:42:00.000-08:00

Sentir

Onte, 30 de xaneiro, morreu unha persoa ante o portal da miña casa. Eran pouco máis das 7:30 da mañá cando un operario municipal atravesaba un paso de peóns, ó tempo que un vehículo ignoraba a indicación luminosa que o obrigaba a parar. Era zona urbana; había dous semáforos seguidos, mais o conductor continuou adiante e arrastrou uns vinte metros a persoa que se incorporaba ó seu traballo, no amencer do inverno. O imposible volvera suceder; nada regresaba ó seu sitio. A luz viña pouco a pouco ós rostros consternados da vintena de compañeiros que observaban en silencio a desaparición de quen debía estar entre eles, co seu cansazo, o seu mal e o seu bo humor, o seu xeito de ser, que xa marchara.

Vin o corpo, rodeado por un equipo sanitario, cando fun baixa-lo lixo. Todos estabamos horrorizados, sen palabras, sen nada concreto que nos permitise unha elipse de tempo para non incorporarmos ás nosas lembranzas a imaxe dun home esnaquizado que xace sobre o grixo frío dunha zona en obras. Ata a indignación era escasa, porque todos esperabamos que alguén fixese un aceno coa man para que retirasen o corpo cunha mascara de osíxeno sobre a cara, para que o subisen á ambulancia e saíse a toda velocidade coas luces de emerxencia acendidas. Todos queriamos ese pequeno final de esperanza; saber que se fora da nosa vista cun fío de vida ó que se agarrar, no canto desa morte pesada que caera coma un papel secante na mancha de sons dunha vila que comeza a xornada.

Pensei na estupidez de tódolos que ignoran os límites de velocidade, na necesidade de acabar dunha vez por todas con quen xoga a levar máis dunha tonelada de metal coma se a súa razón de ser na vida fose a de ameaza-los semellantes. Pensei en tódolos imbéciles que soben a un automóvil para se atoparen cun poder que lles faga esquece-la súa nula autoestima, o seu sentimento de que non merecen un lugar, nin teñen recursos para o conseguir, nin ninguén llo vai dar. Pensei na cantidade de veces que me indigno co ruído do tráfico desordenado, cos atascos que se producen porque ninguén respecta a súa vez de incorporación á calzada, nos infinitos anuncios que invitan a unha transgresión tan asasina coma suicida, nos recursos de venda que nos invitan a desprezar canto nos rodea mesmo á hora de comermos un iogur. Pensei en todo iso, e decateime de que o morto non era eu, de que me estaba a trabucar, porque nada da miña carraxe tiña que ver co feito concreto que estaba a presenciar.

Veume á mente unha persoa que chegaba tarde, que tiña un compromiso coma nunca o tivera antes, que volvía canso despois de pasar unha noite extenuante en calquera ocupación, e vinme a min mesmo no meu propio coche. Non morreran os meus enfados; non marcharan os meus persoais motivos de indignación, senón que fixeran un oco nun lugar aínda deshabitado para a configuración das circunstancias. A persoa que sufrira o accidente servíame para descargar uns pesos que só a min me pertencían, e estaba a facelo, como tantas outras veces o fixera. Non estaba a senti-lo que vía, senón o que vira, coma se as escenas do pasado tivesen un dereito especial para se antepoñeren a algo tan tráxico coma o accidente que se acababa de producir.

Aínda agora me pregunto por qué esa substitución, por qué mesmo tomaron forma nomes e rostros concretos, que actuaran de forma temeraria, si, mais non nese preciso momento. Supoño que a dinámica na que nos movemos, en tódalas ordes, crea tensións e riscos, que hai unha marxe de fatalidade imprescindible que debemos asumir, mais tamén supoño que é posible observar medidas de carácter individual e xeral que estean por encima desa indignación conxuntural, na que a todos nos veñen de seguida medidas drásticas que non nos afectan.

Tiven présa, estiven cansado, considerei que unha recta nunha zona urbana entraña pouco perigo, e nunca me pasou ren; sen embargo, contribuín a unha idea de que o risco de accidente, de causar dano, é desprezable ante o meu persoal criterio, que se conforma co dos meus semellantes, ante a idea de que non vai haber contratempos insalvables, de que o feito de non albisca-lo desastre como posibilidade crea unha especie de salvoconducto, unha estraña garantía de que podemos seguir adiante, inalcanzables para a fatalidade. O límite está entre o voluntario e o involuntario, na liña que tracei e que trazamos arbitrariamente para xustificarmos actos que non por repetidos son máis lóxicos ou máis naturais. Utilizarmos apelativos contra terceiros, ou centrar unha forma de se sentir mellor cun mesmo sobre as costas de quen acaba de ocasionar unha desgracia serve de ben pouco, o mesmo ca un acto de contrición profundo e estéril, que esqueza que a vida é algo moito máis complexo, que non se pode estar avaliando puntualmente en cada momento.

Onte houbo unha xustificación para o meu enfado, mentres un par de decenas de traballadores con funda azul enchían de silencio e de tristeza a rúa, diante da miña casa. Ese era o lugar e a lección, e unha persoa que morrera. Máis nada. Nada que tape a emoción pura e a converta nun exercicio de fuxida.

Soamente sentir pode axudarnos.

Carlos Arias
33.840.384-R

Imaxe: Pomba da Paz, de PIcasso

2003-01-28T14:30:00.000-08:00

Na fronteira

Cando todo nos conduce a un punto concreto, cremos ser máis libres e máis responsables por facermos e dicírmo-lo que nos parece conveniente, o que nos vén premendo non desde anos ou décadas, senón a través de xeracións e xeracións, sen que sexamos quen de o liberar. O tempo e mailas circunstancias colócannos, en lapsos regulados pola presión inconsciente, unha especie de cloacas nas que o exceso de carga desaparece polo subterráneo, sen que toque para nada a estructura superficial, a permanente, a que, malia o incómoda que nos resulta, se mantén como expoñente fundamental do transcurso das nosas vidas. Cando aparece un Prestige, ou unhas vacas tolas, ou calquera clase de convulsión, aínda que creamos estar a defini-lo límite entre o tolerable e o intolerable, entre o que estamos dispostos a vivir e o que non, vémonos, na realidade, tapando todo aquilo que non nos gusta con algo que aparece e desaparece –deixando pegada, iso si– sen máis razón, desde o punto de vista da estructura viciada que soportamos, cá de preserva-las taras cotiás.

É evidente que, sen o medo a nos vermos ante un panorama novo, podemos desartellar un sistema no que estamos a nos facer trampas a nós mesmos. Non importa que agora nos indignemos e reclamemos que non suceda –non no futuro, senón no pasado– unha catástrofe ecolóxica coma a que estamos vivindo se non somos quen de entendermos que na infame xestión que se realizou súmanse tódolos pequenos e grandes erros que seguen adiante, porque, por paradoxal que pareza, o Prestige tapounos coa carga de fuel, coma a tinta da lura que mantén entretido o cazador. Transiximos con demasiadas cousas; afixémonos a un medio tóxico, desde o punto de vista do noso desenvolvemento como sociedade humana, e chegamos a un dos sucesivos puntos nos que podemos manifestar descontento sen medo a que se produza unha conmoción ou un cataclismo que limpe de verdade a democracia que asumimos.

Cómpre ir alén dos detalles, levar máis adiante toda a enerxía que se está a despregar en contra dun suceso xa irreversible, mesmo no que atinxe a unha estructura organizativa lamentable ante o accidente. Podemos empezar a ver non só se queremos que un partido ou outro ocupen as responsabilidades do Goberno, senón qué lles esiximos ós nosos elixidos, qué lles pedimos, tanto se conseguen o seu obxectivo coma se deben conformarse co labor importantísimo do control, no que se inclúe a posibilidade de reclamar medidas concretas e realizar unha crítica honesta da actividade gobernativa; podemos empezar tamén por observarmos se ó noso redor ou nós mesmos somos consecuentes co que desexamos dos nosos gobernantes, se somos conscientes da importancia que o desempeño responsable do noso traballo ten para acadarmos unha sociedade xusta, o mesmo cá observancia das regras fundamentais que aceptamos como punto de partida para a convivencia.

Supoño que a meirande parte dos cidadáns saberán, ó dexergaren a grella fumegante dunha hamburguesería, que se están a producir unhas substancias nocivas para o organismo, que se distribúen entre a clientela sen maior reparo. Que o encargado, o dono do local ou o propio consumidor o fagan ver –no canto de o dar por natural, posto que é a práctica común– significa un alivio no fígado de moitísimas persoas ou, o que é o mesmo, unha calidade de vida un pouco mellor na contorna. O exemplo parece intranscendente, mais non o é, se reparamos na estructura de círculos concéntricos na que nos movemos: aceptarmos iso significa trasladarse ó chanzo seguinte, permitir que a agresión avance un chisco máis, ata chegar ó cumio da pirámide, onde se instalan individuos que se educaron nese medio, nesas condicións nas que a resposta ante o traballo persoal carece por completo de compromiso. Terán visto constructores que escatiman materiais por unhas moedas insignificantes, funcionarios que practican o absentismo como unha fórmula de tomaren a liberdade, médicos que receitan de consonte as ganas que poidan ter de liscar da consulta, ou avogados que tiran preitos que lles dan dores de cabeza a cambio dunha elevación de prestixio insubstancial, por non falarmos de xuíces que dictan sentencia en procesos nos que nin se molestan en determinar de qué vai a cousa.

Hai demasiados asuntos que, agora mesmo, están a producir danos de maior envergadura, en tódalas ordes, có Prestige, asuntos que, individualmente, nos producen un rexeitamento similar, se non maior, mais que imos aceptando soamente porque se instalan na tradición, porque labraron un oco inmune dentro da sensibilidade, anque signifiquen perdas e tensións xordas de notable envergadura. Son cuestións nas que, amais, entramos continuamente, que sinalamos co dedo, mais sen nos atrevermos a facelo dun xeito claro e eficaz.

A catástrofe do Prestige déuno-la enésima oportunidade de vermos non soamente qué fallou, senón en qué fallamos. Agora, á parte dun goberno novo, podemos reclamar, simplemente con deixarmos ir a nosa forza ata o límite natural, unha nova forma de gobernar e de sermos gobernados, unha relación responsable entre cidadáns e autoridades, esquecéndomos dunha vez do vello esquema feudal, no que o señor lles dá ós subditos o que estima conveniente, sen que estes teñan a menor opción de faceren valer as súas opinións ou os seus dereitos. É triste dicilo, mais enganáronnos e enganámonos: chegamos á conclusión de que a nosa responsabilidade se cumpre con depositar un voto cada certo tempo, sen nos decatarmos de que podemos exerce-la liberdade cada día, de que nos cabe elixir continuamente entre o que queremos e o que non, e sabermos a qué conduce cada resposta.

Case en cada minuto, as mensaxes que recibimos soan a que se nos vai dar algo no que non temos parte. Non hai ni partidos políticos nin grandes empresas que nos concedan un papel activo, que nos ofrezan con sinceridade un lugar para facer algo polo que queremos. Uns e outras funcionan do mesmo xeito: teñen un filón para explotar no activo económico que representa o colectivo humano; venden ideas, productos ou o que sexa, mais sempre a un público sentado ordenadamente nas butacas do teatro. Falla a educación e a pelexa está en quén nola vai dar mellor, non en facer un diagnóstico claro, que fale da claudicación das familias e da irresponsabilidad dos profesores como causa de que quen asume o seu compromiso ante os alumnos ou os fillos vexa multiplicado por mil o traballo. A sanidade non funciona e, outra vez, a mensaxe é que agardemos, parados coma estatuas, a fórmula maxistral que palíe as nosas doenzas; os adolescentes refúxianse no alcohol ou en alucinóxenos e o único que conseguimos é que nos deámo-la razón respecto do moito que estorban ou, no mellor dos casos, no dano que se fan a si mesmos ó non recurreren a alternativas que nin lles damos, nin ó mercado que moven lle interesa dar.

Estamos permanentemente ante a oportunidade de facermos limpeza, de recollérmo-lo lixo que carrexamos e desfacernos del dunha vez. Agora, nun momento no que xa comezou o movemento, podemos perfectamente aproveita-la inercia e irmos deica o fondo, comprobarmos qué é o que nos convence e qué lle adxudicamos ó capítulo dos logros ególatras de cada personaxe que asoma para reclama-la nosa atención. É o momento de dicir si ou non, de se expresar claramente, porque non é que se equivocasen uns cantos, senón que se trata dos gobernos que eliximos, que son nós mesmos, que se instalan na nosa forza. É o momento de asumirmos que nin ós cidadáns, nin ós políticos, nin ás multinacionais lles é posible sobrevivir a un mundo que avanza con custos tan grandes de enerxía; é o momento de saber que o mesmo feito de esixirmos lle permite a cada partido axusta-la dinámica a unha sociedade de verdade mellor, e tamén de calcular cál é o beneficio real que tiramos os elementos anónimos cando miramos cara a outro lado.

Non entendo por qué non imos da-lo paso que nos leve á outra banda da fronteira, xa que comezamos e sae polo mesmo prezo.

Carlos Arias
33.840.384-R

Imaxe: Camille Pissarro, Paisaxe de Chaponval

2003-01-23T15:52:00.000-08:00

Necesidade e compromiso

Tódalas persoas precisamos sentirnos dentro dun mundo que nos acolla, participar no movemento común, prestármo-la nosa enerxía para algo no que nos sintamos representados. É unha necesidade básica, que responde ó feito de que, para nos sentirmos vivos, necesitamos que nos vexan como vivos, nun crebabezas que, desde o noso punto de vista, sería imposible completar se faltasemos. Temos medo de sermos prescindibles, polo que apertámo-lo toco común coma se esa entrega fose unha relación simbiótica, na que o todo se sostén porque as partes precisan sostelo.

A necesidade, sen embargo, disfraza o compromiso auténtico, convérteo nun instrumento de garantías, nun elemento de control para que as forzas de cada un manteñan ou incrementen o seu vizo co paso do tempo, en contra da lóxica dos acontecementos. O compromiso que xera dor, que devolve o rostro amargo dos inconvenientes, que se adentra nunha realidade complexa, renxe ante as promesas e as ilusións de que o Paraíso está á volta da esquina, con tal de se entregar, imbuídos dunha fe literalmente cega, a unha causa que se nos prohíbe ver na totalidade dos seus aspectos.

A orde que aceptamos require a anulación das persoas. Por unha parte, reclama que se ofrezan enteiras para conseguir algo, mais, por outra, nega a posibilidade de entrega-lo criterio e a vontade individuais como medios de transformación, como elementos de construcción do propio obxectivo común. Trátase de aceptar ou rexeitar un todo, unha serie de máximas nas que, desde unha perspectiva puramente verbal, se inclúen as aspiracións permitidas, aquelas das que non cabe dubidar, nin da intención de quen as promove, porque, dun xeito completamente arbitrario, identifícanse co desiderátum.

É incrible cómo o convencemento de que somos libres para elixir recompensounos cuns mecanismos de autocensura fóra da medida. As limitacións contra as que loitabamos como especie en tempos aínda recentes instaláronsenos na mente para nos facermos aceptables e agradables ante correlixionarios e veciños, co cal os ideais de conspiradores, sediciosos ou proscritos foron tomar vento, polo menos no seu sentido revulsivo, que quizabes tampouco foi en tódolos casos o máis importante, malia compensa-la balanza da controversia entre a transgresión e o prescrito.

Ser agora, na era da liberdade, contestatario significa pasar polas forcas caudinas dunha etiqueta que se expende de xeito industrial; significa entregarse a empresas ou sociedades anónimas que viven e que se lucran da inxenuidade que nos protexe ante os compañeiros de condena, aínda que o conxunto reciba, sen posibilidade de entrar a debate-la relación entre significantes e significados, o título de compromiso por un mundo mellor. Políticos, medios de comunicación, marcas comerciais, artistas, arribistas e embaucadores de toda pelaxe toman o salvoconducto de se denominaren a si mesmos progresistas, revolucionarios, contestatarios, ou benefactores da humanidade, que xa é o derradeiro que queda, para completa-lo cadro de hipnose colectiva que se vai impoñendo como unha das últimas e máis sólidas tendencias da moda.

Non entendo por qué este compromiso, esta necesidade de compromiso, mantén a porta pechada. Non entendo por qué a emancipación das persoas pasa por entrar nun curral escuro, no que o dereito de ver estalles reservado a uns pocos, que son os que dictaminan qué parte do noso egoísmo pode satisfacerse aínda á custa dunha permisividade moral abeirada no tributo que pagamos en forma de protestas, de aplausos, de apoupadas e de conmemoracións do sacrosanto día de calquera cousa, no que renunciamos a calquera actividad para contar cun ano máis de indulxencias plenarias.

Para sermos libres fainos falta dicir si e non, mais non consonte o guión, senón de acordo coas circunstancias; fainos falta saber elixir, saber esixir e saber controla-las nosas propias forzas e a nosa propia conciencia. O feito de sermos vistos, despois de cumprir cuns compromisos sen maior sentido, como bos, honrados e xuizosos non vale de ren se non nos atrevemos a comprobar que compartimos esa opinión respecto dos nosos actos ou dos máis, que tamén esixen, para evolucionaren e medraren consonte as aspiracións que nos marcamos, pasar pola pedra de toque del xuízo alleo, libre de intencións ulteriores ou de expectativas de recompensa.

Nacemos donos do libre albedrío; tomamos unha herdanza que agora debemos manexar para atoparmos un sentido na vida. Deixar que podreza, supeditala a un medo absurdo a cuestionar cada un dos elementos que nos autoimpoñemos dun xeito acrítico para sobrevivir, é renunciar á esencia do que somos. É converte-lo compromiso en necesidade de compromiso; tirar pola borda a enerxía coa que poderiamos saír á vida coa fronte levantada. A defensa da liberdade está aí, e non no que nos digan, por moi ben intencionado que sexa.

Carlos Arias
33.840.384R

2003-01-21T14:29:00.000-08:00

Acción e desexo

Gustaríame saber se é máis perigoso Saddam Hussein cá industria farmacéutica ou a automobilística, por poñer un par de exemplos cotiáns. Gustaríame saber se todo o que se instala na nosa percepción como beneficioso para o mundo cumpre cos requisitos que lle esiximos, nun test feito á medida, ó que cae fóra do noso benestar, e mesmo se os nosos criterios se fan maleables ó contacto con engados soamente admisibles desde unha moral gregaria e contemporizadora, ó tempo que viran ríxidos cando os elementos cuestionados están máis aló da fronteira. Os modelos e mailos tests que utilizamos cambian de aspecto e de forma, axéitanse perfectamente ó resultado que máis lle convén á entelequia do desenvolvemento común, cando este se acepta unicamente desde a comodidade e do estómago satisfeito.

Xulgarmos Saddam desde unha perspectiva relativizadora, na que sempre haberá outra prioridade que cubra o seu pintoresco goberno de clons, é pedirlle á miseria que nos anegue dunha vez, para non termos que preocuparnos máis dela; sen embargo, ignorar que debaixo da liberdade duradeira e da paz universal se egochan desexos de control dun territorio ou de propaganda non deixa de ser igualmente perigoso. O xuízo acomodado ás premisas arbitrarias augura unha desfeita da mesma natureza –malia con diferentes proclamas–, porque o que alimenta é un mecanismo de xustificación que se basea nos éxitos cuantificables duns cantos, entre os cuales, antes ou despois, todos deixaremos de estar. Non é abondo con que unha causa se declare como nobre, senón que cómpre que o sexa en realidade, para que o prezo e o beneficio teñan un balance cabal.

É tan posible –e ó doutor Patarroyo me remito– que haxa neste momento unha vacina contra a sida coma que a súa comercialización sexa antieconómica; é posible que a salvación de millóns de persoas estea nalgún laboratorio, ó tempo que o feito de lle dar curso signifique perder un negocio inmenso, que sostén outras investigacións, igualmente necesarias, e igualmente supeditadas ó impacto que poidan ter no mercado. Do mesmo modo, a necesidade tacitamente admitida de que toda persoa respectable debe contar con autonomía para os seus desprazamentos produce un movemento industrial de satisfacción, que ofrece vehículos por un prezo baseado, máis ca no valor real, nun sistema de regulación que adíe o colapso ou que o faga máis levadeiro. Todo se move ó redor de avances e implantación de avances; todo segue unha especie de marea na que o progreso se decatanta a cambio de enormes perdas e enorme sufrimento, que non se etiqueta como tal, xa que é parte da dinámica ecumenicamente aceptada.

Que os fabricantes de automóbiles, con pretextos pintorescos, creen expectativas fóra de lugar respecto a poder, autoafirmación, sexo, omnipotencia ou o que sexa non pode entenderse como unha transgresión, dado que de aí comemos todos, e dado que reorganiza-lo sistema pode aparecer como unha ameaza, porque a alternativa, antes de comezar a moverse, é un baleiro, destramente inserido na conciencia de cada cidadán por medio dunha estructura de vectores que dirixen o medo individual e mailo colectivo, de tal xeito que a alarma se dispare en canto a súa actitude dexergue o máis mínimo xiro non de involución, senón de discrepancia ou deserción.

Os xuízos non perderon a súa nobreza, porque xamais a tiveron. A cultura na que nacemos vén, desde hai milenios, convencéndonos de que as nosas sensacións e os nosos sentimentos son falsos cando non se axustan á letra que nos rexe; fíxosenos sentir desde sempre o perigo de termos ideas de noso, ó tempo que a racionalidade dos designios que se nos impoñen veu tocada sempre por unha dose máis ca elevada de despotismo, para garantir unha separación clara entre gobernantes e gobernados, malia desprazarse agora esta división do poder político ó económico, nunha fórmula que mantén as estructuras nas que, se non nos sentimos cómodos, polo menos sabemos manexarnos.

Non teño absolutamente nada claro que sexa preciso ir por Saddam Hussein coma a unha cacería da fera que mata o gando, nin coido que a miña opinión teña a menor relevancia; o que si que creo, independentemente de que se lance a guerra ad maiorem gloriam sapientium, é que, cos elementos de xuízo que teñamos, pode fornecernos a cada un e a cada unha unha oportunidade de desenvolvérmo-lo noso entendemento persoal, de sabermos qué opinión nos merece e cómo esa opinión –que é o máis duro– se compadece coa nosa propia actitude persoal. Ningún de nós ten capacidade para declarar ou deter unha guerra, mais si, e de sobra, para saber se o noso código ético particular está ou non en consonancia coa opinión que xeramos sobre aquilo que non nos toca.

Tan incongruente é establecer unha escala de valores baseada nos intereses macroeconómicos coma trazar unha liña na que a transcendencia das decisións, de cara ó conxunto da humanidade, as divide en inadmisibles e inocuas. Se estamos en contra da guerra como instrumento do negocio, do control da investigación como medio de prosperidades egoístas, ou da regulación dos nosos apetitos como sistema para ser extorsionados constantemente, comecemos por reorganizármo-la nosa participación no circo; tomemos dunha vez a nosa responsabilidade para decidirmos ónde están de verdade as necesidades e os desexos, e obremos en consecuencia.

Se queremos un mundo mellor, non é necesario esperar a que nolo impoñan xa confeccionado. Podemos empezar a construílo.

Carlos Arias
33.840.384-R

Imaxe: Henry Matisse, A Danza

2003-01-20T11:55:00.000-08:00

O don da palabra

O fenómeno da comunicación lingüística emprega instrumentos sumamente inestables: as linguas son sistemas en evolución permanente, non xa polo feito de que os significados cambien constantemente, nin porque a interacción entre as unhas e as outras produza intercambios, substitucións e mestizaxes continuos, senón porque as persoas que as utilizan sofren as súas propias mutacións,e forman asemade parte dunha cadea de transmisión en constante movemento. Ós falantes, nun principio, resultaralles necesario escoita-lo termo ‘bolígrafo’ completo antes de se familiarizaren co apocopado ‘boli’, no cal, sen embargo, mantense a información –bardante no que se refire ó nivel formal ou coloquial que representa cada un– porque o desgaste se compensa co coñecemento e maila aceptación común da forma evolucionada.

Isto, que non pasa de ser unha caricatura dos factores complexísimos que alteran os fenómenos lingüísticos, leva, sen embargo, a cuestiona-la utilidade do traballo de academias e lingüistas, afanados unhas e outros en preservar un requintamento que, en por si, carece de sentido. Chegamos a un punto –ou partimos del: non se poden esquecer tódalas escolas de gramáticos que velaron pola conservación dos idiomas– no que o amor pola lingua se identifica polo esforzo empregado en a conxelar nun instante determinado, en encontrar un estado inmutable que responda a tódalas necesidades de comunicación, e mesmo que as prevexa e forneza solucións inmediatas, nun fenómeno de efectos beneficiosos, pois, na derradeira instancia, evita que os falantes nos enfrontemos co caos da evolución incontrolada, nun grao maior ou menor, que nos levaría, como mínimo, a un esforzo extraordinario para coñecérmo-lo significado do que cada suxeito quixer expresar e para nos facer entender polos máis.

Sen embargo, este traballo ten tamén a súa parte estéril, dado que as enerxías que moven a comunicación –coma tódalas máis– nunca desaparecen, senón que sofren transformacións ata se diluíren no magma común. De ‘bolígrafo’ a ‘boli’ pode apreciarse o camiño dun xeito doado, mais algún día ámbolos desaparecerán nunha nova forma, de uso formal e coloquial, que se recoñecerá soamente coa axuda da etimoloxía, para quen lle importe, sen ter en conta cántos labios terán expresado ese significado, nin cántos oídos terán escoitado os distintos tons de voz, os distintos timbres e mailos distintos rexistros.

Nas linguas de historia anómala ou, simplemente, con dificultades especiais, a identidade ferida constitúese nun elemento esencial, ata o punto de que a parálise pasa a ser un símbolo de recoñecemento e de existencia. Dáse un desexo de restitución de todo o que nunca foi, do que se perdeu porque as cousas foron distintas do que podería, dalgunha maneira, considerarse conveniente. Non se ten en conta que precisamente eses avatares forman parte da personalidade lingüística, que deixan unha pegada indeleble sobre a forma de se expresar, porque hai algo máis profundo que debe ser reparado. Prodúcese unha especie de identificación entre a devolución do status desexado e maila liquidación das vellas contas, na que quizabes xa ningún dos afectados poida participar.

O inconveniente desta visión é que esquece a función fundamental da linguaxe, que é a de fornecer entendemento. Os defensores e os seus contrarios afánanse en que se produzan uns feitos concretos, dos que a masa de persoas falantes non participa. Uns e os outros desexan que algo desapareza, algo que está funcionando como vehículo de unión intelectual, sen teren en conta que tódalas normas haberán de ser modificadas, para dar como válido todo o que quede do cualificado, nun momento concreto, de falso ou de espurio.

En esta visión quérense ofrecer cortes e abismos entre linguas sólidas e linguas agredidas, sen ter en conta que a meirande parte das agresións proveñen das propias necesidades dos falantes: arestora, moitos dos angloparlantes nativos teñen serias dificultades para comprenderen o inglés internacional, no que se interpuxeron infinidade de elementos propios dos que o utilizan como lingua franca en negocios nos que só importa entender e ser entendido.

Os lingüistas e mailas academias teñen a súa función, mais debe partir dun recoñecemento, dunha declaración de humildade, por medio dos cales se lles devolva ás personas comúns a propiedade do seu idioma. É preciso lembrar que a actividade se realiza en beneficio do entendemento, non de establecer xerarquías nin títulos de propiedade sobre uns recursos que naceron libres, que xurdiron de algo que xa era comunicación, vaiamos ó estrato zoolóxico que for.

Deámono-lo dereito de ser eficaces nos nosos intercambios; o amor pola lingua virá de seu.

Carlos Arias
33.840.384-R

Imaxe: Códice grego miniado en Soleto

2003-01-19T15:11:00.000-08:00

Presentación

Os vellos códigos sobrenaturais que velaban pola nosa seguridade cederon. Xa non hai un sentido de Deus ou de ultratumba que controle os desexos, as arelas, o devezo de tomarmos un camiño individual á custa da estabilidade xeral; xa non existe, polo menos dun xeito tan forte, un código escrito, baseado no incomprensible e na mística, que nos dea unhas pautas de comportamento nas que todos nos poidamos recoñecer, tanto polo que respecta ás accións e reaccións estándar coma á mutilación do criterio persoal, ó sacrificio ou inmolación da nosa capacidade para nos situarmos nuns parámetros admisibles dun modo explícito non ante os nosos semellantes, senón ante o pensamento xerado dunha maneira global, coa nosa propia colaboración individual, polos nosos semellantes, que ninguén pode comprender desde un punto de vista lóxico, pero todos nos afanamos en manter como reducto de entendemento e de presunta concordia.

Non precisamos os antigos deuses, o medo que nos atenazou desde unha irracionalidade fortemente instaurada nos esquemas que se sucederon chanzo por chanzo nunha escaleira helicoidal na que non se podía cuestiona-lo eixe; non precisamos –na sociedade que autotitula de avanzada– nin o premio arbitrario nin o castigo absurdo, porque nos fixemos, dalgún xeito, libres, e podemos entender a qué obedece, en teoría, cada acto de control que recae sobre nós. Dixémonos a nós mesmos que somos adultos e quixemos crelo, sen que nos custase ren, sen cedermos unha migalla de seguridade ou de autoestima.

Con todo, a omnipotencia, a capacidade demiúrxica para asaltármo-lo infinito, a fronteira entre a vida e a morte, entre o ben e o mal, non apareceu. Non somos, na derradeira instancia, máis capaces de xerar existencias de maior calidade do que o fomos ó longo da historia, nin descubrimos nada que nos libere das nosas cargas ou das nosas responsabilidades, ou que nos confira unha porción da aura divina, de xeito que a satisfacción dos nosos desexos se corresponda coa orde lóxica da natureza. O antigo Deus, ó esvaecer, levou as súas propias calidades, de forma que os pequenos deusotes aínda procurámo-lo rastro, porque non sabemos por nós mesmos resolve-la ecuación que faga equivalentes os nosos desexos á realidade obxectiva das cosas.

Esta notable carencia fixo que preservémo-los nosos medos como un auténtico tesouro. Cumpren a súa función non soamente no que atinxe ó mantemento da orde, senón na inhibición á hora de explorarmos camiños da liberdade nos que poderiamos sentirnos perdidos. Pensamos e concibímo-la nosa vida coa precaución de nos axustarmos ó esperable, ó axeitado, ó que nos fornece a seguridade de que somos aceptados no grupo; perrcorrémo-la nosa vida como funambulistas que levan na barra os códigos de movementos que manteñen os pés espidos en contacto co arame, e medimos os máis –e a nós mesmos– con instrumentos extraídos da necesidade de ter unha mente axustada ó esperable, ou que soamente obteña proveito da súa interacción coas normas tácitas que sucederon á caída dos deuses.

É un medo tristeiro o que nos invadiu, ás soas coas nosas responsabilidades de seres humanos. Procurámo-la nosa razón no xa dito, no escrito, no visto, mais tamén nos deu por decidirmos qué é o que queremos entender por razoable; compramos ou utilizamos libros e prensa que avalen o que desexamos crer, ou acudimos a espectáculos de carácter oratorio para aplaudírmo-lo que xa sabemos que pensamos, co resultado paradoxal de que as industrias da opinión se desviven por nos compraceren, por nos ofreceren discursos nos que se nos entregue a paz do acordo coa nosa propia identidade a un prezo accesible, para o cal, dun e doutro lado, é preciso que se produzan grandes baleiros de análise, ben compensados por conceptos estereotipados, ós que se lles pode confiar sen dó a xestión do noso entendemento.

Non resultou totalmente satisfactorio o proceso porque, para se manter, precisa unha enerxía de refugallos difíciles de controlar: a satisfacción debe producirse no plano individual, polo que cada individuo soamente entrega a súa razón a cambio de ser superior, a cambio de se sentir elixido, e non pola simple satisfacción de perpetua-lo movemento común; a máquina engole, mais deixa seres intimamente feridos, sen unha manifestación verbal ou consciente daquilo que doe e que se rebela, que se converte en transgresión xorda, nunha enerxía residual que aquece o sistema dun xeito anómalo.

Queremos que se nos dea a razón e o sistema xerou uns medios de comunicación que nos venden a nosa propia compracencia, coma se o tempo se puidese deter xusto na estrema da catástrofe, coma se o feito de cifrármo-las expectativas de pracer en determinados conceptos convertese estes na pedra filosofal, ou algo semellante. O xogo montouse sobre a idea de que, ó vermos referendadas as nosas apetencias –ou os nosos temores–, logramos, por fin, a substancia, a conversión do que desexamos crer en realidade auténtica e inmutable, co cal nos damos formalmente por satisfeitos.

Ora ben, como o consenso ou a aquiescencia común só se respectan desde a necesidade de sermos aceptados, flúe o tráfico de clandestinos, proscritos, apóstatas e parias que, dalgún xeito, somos cada un de nós. Non mercamos xornais que cuestionen as nosas conviccións, mais cuestionámolas naquilo que non afecta máis que á necesidade de ratifica-la nosa propia identidade como seres capaces de xerar pensamento propio; deostamos os que desconfían dos nosos criterios, mais non comprendemos que nós mesmos poidamos ser deostados ou ignorados cando entramos na cabana do irredento veciño. Mantémo-lo círculo de pagar por aquilo que nos dá a razón –co cal a mentalidade do negociante procura non nos ofrecer moito máis có agasallo dos nosos oídos–, mais procuramos subterfuxios para abeirar na nosa pequena catacumba algún patrimonio clandestino co que podermos construír unha imaxe por encima da dos que nos rodean.

As vellas cadeas resisten porque aínda non nos recoñecemos abertamente o dereito a nos trabucar, a discreparmos, a escoita-lo que sae de nós mesmos á hora de aceptarmos aquilo que se nos dá por bo ou por necesario. É hora de que a nosa liberdade se active e busque os seus propios camiños, de que o pensamento se constrúa co que hai, co respecto de cada persoa polo que ofrece e polo que recibe, de forma que a transmisión se faga dun xeito limpo e veraz, supeditada unicamente a que a vella escaleira helicoidal constrúa un eixe auténtico, para o bo e para o malo. Precisamos que caia entre nós o raio e maila cinsa, que se movan os nosos alicerces, que os vells lastres se precipiten ó fondo do abismo, coma figos esgotados na figueira.

É a hora de se trabucar, de reclamármo-lo bendito dereito a termos unha opinión ou unha actitude errónea, se é que esta conduce a descubrir algo máis persoal e máis auténtico dentro de cada un; é hora de emitirmos xuízos fóra do convido, arredados non da verdade, senón da seguridade de que han ter un acomodo cativo e sen transcendencia entre aqueles ós que nos diriximos.

Isto é o que move O Champiñón do Gnomo: todo acaba por encontra-lo seu lugar para se expresar; todo ten sitio. Aquí non hai verdades absolutas, senón un desexo profundo de expresarse con sinceridade, antes de que a terra se converta en deserto e só os voitres agarden pola prea. Quizabes non sirva para ningunha outra cousa, mais si, polo menos, para que se diga o que sexa dito.

Carlos Arias
33.840.384-R

Imaxe: O Pensador, de Auguste Rodin